Son günlerde WhatsApp gruplarında, “Nipah” adıyla anılan bir virüsün pandemi yaratabileceğini iddia eden, korku diliyle kaleme alınmış bir “tıbbi uyarı” mesajı hızla yayılıyor^[i]. Metnin altında bir hekimin adı yer alıyor, doğru mu eğri mi bilmiyoruz ama mesajın inandırıcılığını artırıyor. Ancak metin dikkatle incelendiğinde, doğrularla yanlışları harmanlayan, bilimsel bağlamdan kopuk ve paniği körükleme potansiyeli taşıyan sorunlu bir içerik olduğu görülüyor. Bu nedenle konuyu bilimsel veriler ışığında ele almak gerekiyor.

Mesajı okumayanlar için kısaca özetleyeyim: İddiaya göre Nipah virüsü Hindistan’da yayılmaya başlamış, sağlıkçılar alarmdaymış; yüksek öldürücülüğü, tedavisinin olmayışı ve pandemi potansiyeli nedeniyle COVID-19 benzeri küresel bir tehdit oluşturabilirmiş. Metnin yazarı, “yetkililer uyuyor mu?” söylemiyle eleştiriler yöneltiyor ve kendince bir sosyal sorumluluk üstlenerek halkı uyarmaya çalışıyor.

Peki, bilimin söylediği ne?

Nipah virüsü yeni değil. İlk kez 1998–1999 yıllarında Malezya’da, domuz çiftliği çalışanlarında görülen nörolojik ve solunum yolu hastalıkları sırasında tanımlandı. Ana rezervuarı meyve yarasalarıdır; yarasalardan domuzlara ve insanlara bulaşabilir. Literatürde uzun süredir bilinen, Dünya Sağlık Örgütü’nün izlediği zoonotik virüslerden biridir.

Nipah virüsü, ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezi (CDC) tarafından biyolojik tehdit sınıflamasında C kategorisi ajanlar arasında yer alır. Bu, virüsün bugün için yüksek bulaşıcılığa sahip olmadığı, ancak gelecekte yeni özellikler kazanma potansiyeli nedeniyle izlenmesi gereken patojenlerden biri olduğu anlamına gelir.

WhatsApp mesajında yer alan “insandan insana bulaşıyor” ifadesi kısmen doğrudur. Ancak bu bulaş, SARS-CoV-2’de olduğu gibi hava yoluyla ve kolayca gerçekleşmez. Bildirilen vakalar; aile içi yakın temas, domuz çiftliği çalışanları, yarasa dışkısıyla kontamine olmuş meyvelerin yıkanmadan tüketilmesi^[ii] ya da sağlık çalışanı–hasta teması gibi durumlarla sınırlıdır. Özellikle hasta bireyin solunum salgılarıyla yakın ve uzun süreli temas gerekir.

“İleride pandemi oluşturma özellikleri kazanabilir mi?” sorusu meşrudur. Ekolojik dengenin bozulması, pek çok virüsün zamanla yeni bulaş yolları geliştirmesine, daha saldırgan hale gelmesine zemin hazırlamaktadır. Nipah virüsü de bu nedenle bilim insanlarının yakın takibindedir; ancak bu, bugün için bir pandemi tehdidi anlamına gelmez.

Metinde sıkça vurgulanan %75 fatalite oranı da bağlamından koparılarak sunulmuştur. Literatürde Nipah virüsü için %40–70 arasında değişen ölüm oranları bildirilmiştir; ancak bu oranlar küçük, lokal salgınlarda, sağlık altyapısının zayıf olduğu, erken tanı ve yoğun bakım imkânlarının sınırlı olduğu koşullarda görülmüştür. Bu haliyle Nipah virüsü, görüldüğü Bangladeş, Hindistan, Kamboçya, Malezya gibi ülkelerde ölümcül yerel salgınlar yapma potansiyeline sahip ama küresel bir pandemi riskinden bahsedemeyeceğimiz bir hastalık etkenidir. 

“Asya’daki havaalanlarında görevlilerde saptandı” iddiasına dair ise güvenilir herhangi bir kanıt bulunmamaktadır.

Metni yazan kişinin “virüsün morfolojisini, RNA yapısını bilmiyorum, bulamadım” gibi ifadeleri ayrıca sorunludur. Bu bilgiler, basit bir literatür taramasıyla dakikalar içinde ulaşılabilecek temel viroloji verileridir. Yazan kişi gerçekten hekimse bu tür cümlelerin halka açık, korku içeren bir metinde yer alması mesleki ciddiyetle bağdaşmaz.

Yazı boyunca yapılan COVID-19 benzetmeleri de bilimsel değildir:

“Corona’nın ilk günleri”

“Bu da pandemiye gider”

“Umarım bu da gelmez”

Gerçek şudur: Nipah virüsünün bulaştırıcılık katsayısı (R0) düşüktür. Tanımlandığı yaklaşık 25 yıllık sürede sürdürülebilir toplum içi bulaş göstermemiştir. Mevcut özellikleriyle pandemi oluşturma kapasitesi düşüktür; bu nedenle de WHO tarafından izlenen pek çok zoonotik virüsten biridir.

Son olarak, metnin dili bir hekim üslubunu yansıtmamaktadır. Mizah, belirsizlik, kişisel panik ifadeleri (“çok telaşlandım”), “bizimkiler uyuyor” söylemi, kahvehane fıkraları ve sosyal medya ajitasyonu metne hâkimdir. Bu haliyle bilgilendirici bir halk sağlığı metni değil, korku yayan bir zincir mesaj formatındadır.

Bir hekim; kaynak verir, tarih–yer–vaka sayısını net biçimde ayırır, bilmediği konuları yazıyla görünür kılmaz ve kamuoyunda panik üretmez.

Sonuç olarak:

-Metin bilimsel olarak eksiktir.

-Yanıltıcı bir korku dili kullanmaktadır.

-Temel viroloji bilgisi barındırmamaktadır.

-Pandemi riski ciddi biçimde abartılmaktadır.

-Bir hekimin halka açık yazacağı sorumluluk düzeyini taşımamaktadır.

-Eğitimli bir kişinin yapamayacağı kadar çok dilbilgisi hatası içermektedir. 

Büyük olasılıkla bu metin; kulaktan dolma bilgiler, yarı-doğru haberler ve COVID-19 döneminin kolektif travmasının bir harmanıdır.

DİPNOT

---

^[i] Whatsapp mesajını noktasına virgülüne dokunmadan aşağıya yapıştırıyorum. 

Dostlarım, 🔬🩺

Nipah virüsü diye bir virüs çıktı meydana. Nikah değil vallahi Nipah… %75 öldürüyor. Yani bilimsel adla konuşursak ” fatalite si her 100 hastada 75 kisi”… korkunç bir canavar. 

Asya daki havaalanlarinda yapılan bir taramada görevlilerde de saptanmış. Hindistanda Batı Bengal de sağlıkçılar alarmda deniyor. 

Beş sağlıkçı hastahaneye alınmış. 100 kişi de karantina da. Dünya Sağlık Örgütü tarafından Covid 19 un yanisira öncelikli virüs olarak niteleniyor Nipah.

Ne aşısı var ne de belli bir tedavisi.

Meyve yarasaları ve Domuzlar tarafından yayıldığı söylenmesine rağmen INSANDAN INSANA DA BULASIYOR maalesef.

Burda aziz takipçilerime, dostlarıma da hatırlatmak isterim ki SARS COV2 ilk görüldüğünde de Yarasalar köken memeli olarak gösterilmişti. Yani bu da epidemiden Pandemi ye geçiş yaparsa hiç şaşırmam doğrusu. 

Bu virüs solunum sistemi yetmezliğinden tutun da ölümcül beyin dokusu  iltihaplanmasina varıncaya kadar geniş bir yelpazede klinik belirtilere neden oluyor. Dikkat edin, ne kadar da Corona nin ilk günlerine benziyor değil mi. Doğal olarak Hindistanin komşuları telaslanmis durumda sıkı önlemler alıyorlar ama gel gör ki olayın hava ulaşımı bağlantılı mekanlarda görülüyor olması cidden huzursuz etti beni. Çok telaslandigimi itiraf etmeliyim.

Örneğin Tayland, Bankong ve Phuket hava alanlarında Batı Bengal den gelen ucaklardaki yolcular için ciddi önlemler almış durumda. Mecburi sağlık beyanı ve sağlık taraması uygulaması yapıyor.

Keza Nepal da Katmandu hava alanında benzer önlemlere başvurdu.

Taiwan hastalığı 5ci kategori virüsü olarak nitelendirip , bir lokal epidemiyi engellemeye çalışıyor.

Bizimkiler henüz uyanmış değil. Covid de de olduğu gibi siesta yapıyorlar. 

Hani adam yatakta uyuyormuş. Evi yanmaya başlamış. Konu komşu kosturmuslar , ” evin yanıyor birader , kalk” demişler. Adam yerinde hafif doğrulmuş … elini duvara uzatmış… “yahu daha duvar ısınmadı ki” demiş de, vurmuş kafayı yastığa,  horlamaya başlamış.

Her zaman öyleyizdir zaten… her konuda …

Siz benden duymuş olun bari. 

Bilimsel adı Henipavirus Nipehense olan bu virus un morfolojik olarak ne tip bir virus olduğunu bilmiyorum doğrusu. Aramadım, arastirmadim degil, bulamadim sadece. Sarmal durumu nedir, tek midir, çift sarmal mıdır, RNA  durumu nedir ? 

Şimdilik meçhul gibi . Corona ,  daha önce de görüldüğü için farkli sekillerde,  biliniyordu ayrıntısı ama bu öyle değil. 

Umarım pandemi oluşturmadan çeker gider yaşamımızdan. Bir de bu gelmesin bari kötü durumdaki sağlık sistemimizin başına.

Kalın sağlıcakla dostlarım Nipah sız yarınlara. 

27.01.26

İsmail Nurhan Artel MD

^[ii] Özellikle taze sıkılmış hurma özütünün içilmesiyle bulaşan çok sayıda vaka bildirilmiştir. 

KAYNAKLAR

1- https://www.science.org/doi/10.1126/science.288.5470.1432

2- https://en.wikipedia.org/wiki/Bioterrorism#Category_C

3- https://www.cdc.gov/viral-hemorrhagic-fevers/about/index.html?CDC_AAref_Val=https://www.cdc.gov/vhf/nipah/index.html

4- https://journals.asm.org/doi/10.1128/jcm.01875-17

5- https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC2784122/