Küresel Çarkın İşleyişi Üzerine Ek ve Yeni Notlar

Şubat ayında takvimler 9 Şubat’ı gösterdiğinde, sigara içen fanilere sigarayı bıraktırmak ve “zinhar çok zararlı” demek için sigarayı bırakma/bıraktırma günü “kutlamaları” yaptık. Bu yazının ilk bölümünü o zaman yazdım^[i]. Bildiğimce yazımı okuduğu için sigarayı bırakan kimse olmadı. Bugün ise 31 Mayıs; yani Dünya Sigarasız Günü. Farkındalık yaratma günlerinin isimleri değişiyor ancak modern dünyanın en organize riyakarlık biçimi değişmeden kalıyor. Yılın geri kalan 363 gününde tütün üretimiyle, vergisiyle, borsadaki hisseleriyle, reklam manipülasyonlarıyla, bağımlılığıyla, yarattığı kronik hastalıklarla ve o hastalıkların tedavisinde kullanılan astronomik fiyatlı ilaçlarıyla devasa bir çark dönüyor. Bu çarkın adı, dün olduğu gibi bugün de değişmemiştir: Ölüm Yönetimi Endüstrisi.

Red Kit sigarayı neden ve ne zaman bıraktı?

Çizgili dünyanın en yalnız ve hızlı kovboyu Red Kit (orijinal adıyla Lucky Luke), sigarayı 1983 yılında bıraktı. O tarihten itibaren ağzının kenarına ikonik bir saman/ot parçası iliştirildi. Red Kit sözcüğün tam anlamıyla bir silgi darbesine maruz kalmıştır.  

Red Kit’in sigarayı bırakmasının sebebinin okurlarına sigarayı özendirmemek ve sağlıklarını korumak olduğunu sanıyorsanız fena halde yanılıyorsunuz demektir. Aslında tam da o küresel endüstriyel dinamiklerin ve pazarlama çarklarının bir yansımasıdır bu silgi darbesi. 

1980’lere gelindiğinde, sigaranın zararlarına karşı dünya çapında yükselen kamusal ve hukuki baskılar çizgi roman endüstrisine de dayandı. Red Kit karakterinin yaratıcısı Belçikalı çizer Morris (Maurice De Bevere), gelen eleştirilere karşı uzun süre “Sigara bu karakterin profilinin bir parçasıdır; tıpkı Temel Reis’in piposu gibi” diyerek direnmişti. Sonuç olarak okuyucuları koruma ve kötü örnek olmama hedefi çerçevesinde Red Kit’in sigarası bir silgi darbesiyle yok edildi. En azından Vikipedi bilgisi bu şekilde.  Tam da bu noktada, o soruyu sormanın vaktidir: En az Red Kit kadar ünlü olan, sigarayı adeta yercesine içen Teksas Rangerı ve Navajo Kızılderililerinin beyaz reisi Tex Willer neden bu silgi darbesinden muaf tutuldu? 

İşte riyakarlığın ilk işareti burada kendini gösteriyor:  Hanna-Barbera stüdyoları, Red Kit’in çizgi dizisini (animasyonunu) üretip Amerikan televizyon pazarına ihraç etmek istiyordu. Ancak ABD medyasındaki çocuk programlarına yönelik sansür ve tütün karşıtı yaptırımlar, ağzında sigarayla dolaşan bir kahramanın ulusal kanallarda yayımlanmasına izin vermiyordu. Çizgi romanın Amerika ve dünya genelindeki ticari ve yayın haklarını genişletmek, yani “devasa pazara” girebilmek için sigara feda edildi.  Daha çok kazanç için ödenen küçük bir bedel!

Tütün endüstrisi milyarlarca dolar kazanmaya devam ederken, sistem kendi yarattığı günahın faturasını Red Kit’in ağzındaki tütünü samanla değiştirerek ödetmiş ve bunu da küresel bir zafer gibi kutlamıştı.

En İşlevsiz Cümlenin Anatomisi

Modern uygarlığın ürettiği en etkisiz, en kadük ve en işlevsiz cümle muhtemelen şudur: “Sigara sağlığa zararlıdır.” Bu cümlenin altındaki hakikati sokaktaki çocuktan, her sabah öksürükle uyanan tiryakiye, o paketlerin satışından milyarlarca TL/dolar vergi geliri elde eden devletlere kadar herkes bal gibi bilir.

Sigaranın zararlarının sistem tarafından beyan edilmesi, onun tüketimini engellemez; aksine, bireyin kendi ölümünü satın alırken okuduğu “Sigara sağlığa zararlıdır” cümlesi, içmeyenlere karşı sistemin kendini temize çekmek için kullandığı hukuki bir zırhtır. Tüketiciye “seni uyardık” diyerek, endüstrinin cinai sorumluluğunu tamamen bireyin “özgür iradesine” yıkar.

Ölüm Yönetimi Endüstrisini eşsiz kılan şey, kapitalizmin en kusursuz döngülerinden birine sahip olmasıdır. Bu sistem, sadece insanı yavaş yavaş öldüren bir maddeyi satarak kazanmaz; aynı zamanda o maddenin yarattığı tahribatı “iyileştirme” vaadiyle de ikinci, hatta ilkinden daha büyük bir pazar yaratır.

Bir koluyla tütün tarlalarını, devasa fabrikaları ve küresel dağıtım ağlarını finanse eden sermaye; diğer koluyla kanser ilaçlarını, kemoterapi cihazlarını ve nikotin bantlarını üreten çok uluslu ilaç sanayisini besler. Bağımlılık yaratan maddeyi satan el ile o bağımlılığın yarattığı amfizemi, KOAH’ı, tümörü tedavi etmeye çalışan eller, aynı küresel sermaye ekosisteminin gövdesine aittir. Bu döngüde devletler pasif birer izleyici değildir. Sigaradan alınan yüksek vergiler, bütçe açıklarını kapatmanın en basit yoludur. Hükümetler bir yandan sağlık bakanlıkları aracılığıyla kamu spotları yayımlayıp “sigarayı bırakın” çağrısı yaparken, diğer yandan maliye bakanlıkları eliyle bu tüketimin sürekliliğinden ve istikrarından beslenirler. Sigara içenler yakalandıkları hastalıkların tedavisi için yeterince “sağıldıktan” sonra sosyal sigorta kurumlarına daha fazla yük olmamak için uygun bir zamanda ölürlerse makbul vatandaş olarak ücretsiz cenaze hizmeti almayı hak ederler. 

31 Mayıs’ın Sınırları

Bugün, 31 Mayıs Dünya Sigarasız Günü’nde televizyonlarda, dijital mecralarda yine enfes başarı hikayeleri dinleyeceğiz. Bir hekim olarak benim de binlerce kez anlattığım, sigarayı bırakmanın damar sağlığına faydalarından, akciğerlerin kendini kaç yılda yenilediğinden bahsedilecek. Ancak hiç kimse, bireysel bir irade sorununa indirgenen bu meselenin aslında küresel bir sömürü mekanizması olduğunu söylemeyecek. Bireye sürekli “iradeli ol” tavsiyesi verilirken, onu kuşatan çevresel stresin kaynakları, gelecek güvencesizliği, ay sonunu nasıl getireceği baskısı, modern yaşamın getirdiği yabancılaşma ve endüstrinin sofistike pazarlama stratejileri görmezden gelinecek; görenler de benim gibi blog sayfalarında debelenecek.

Sonuç olarak:

9 Şubat’tan 31 Mayıs’a köprülerin altından akan suya bakarak milyonlarca sigara içildi ve ölüm endüstrisinin çarkları hiç durmadı. Ölüm endüstrisi, kendisine ayrılan bu özel günlerde bir günlüğüne saygı duruşunda bulunur gibi yapar, ardından ertesi sabah kaldığı yerden, insanın canı ve nefesi üzerinden milyarlarca dolarlık kârlarını büyütmeye devam eder. Gerçek bir “sigarasız dünya” hedefi, takvimlere iliştirilmiş farkındalık günleriyle değil, insan hayatını metalaştıran bu küresel endüstrinin yok edilmesiyle mümkündür.

DİPNOT

---

^[i] https://izafi.org/2026/02/09/olum-yonetimi-endustrisi/

Kapak görseli: Doğan Alpaslan Demir